Geçtiğimiz hafta 27 Mayıs Çarşamba günü tüm gözler Cape Canaveral Amerika'daydı ve maalesef uzaya tarihi bir dönüşe tanıklık etmek için beklenen fırlatma ertelendi.

İptal edilen fırlatma gününe dönersek, astronotlar Robert Behnken ve Douglas Hurley virüs nedeniyle son iki haftayı karantinada geçirdiler. Fırlatmaya sayılı saatler kala özel tasarlanmış uçuş giysilerini giydiler, kendileri de astronot olan eşleri ve aileleriyle vedalaştılar. İnsanlığın Ay’a gönderildiği Saturn V roketinin de fırlatıldığı 39A Fırlatma Rampasına gelerek, Elon Musk tarafından kurulan özel bir şirket olan SpaceX’in Falcon 9 roketinde fırlatma anının gelmesi için beklemeye başladılar. Tüm bu sıkı çalışmalardan sonra kimsenin kontrol edemediği tek bir şey vardı; "Hava Durumu". Fırlatmaya 20 dakikadan az bir süre kalmışken fırlatma iptal edildi. Bu noktada asıl soru; fırlatma rampasında hazır bekleyen bir roketin fırlatılması için yağmurun yağması ya da hava koşullarının ne kadar etkili olduğudur. Aslında fırlatma iptalleri çok yaygın yaşanan bir durumdur ve genelde en büyük neden hava koşullarıdır.

Uzay araçlarının fırlatılması astronotların ve uzay aracının güvenliği için tasarlanmış "fırlatma hava kriterleri" adı verilen karmaşık bir dizi hava kuralına tabidir. Bu kurallara göre fırlatmanın olabilmesi için dış sıcaklık, rüzgar hızı, yağış, yıldırım, görüş mesafesi ve bulutlar gibi bir çok hava koşulu mükemmel olana kadar beklenir. Eğer bu kriterlerden herhangi biri uygun değilse, fırlatma iptal edilir.

Fırlatma hava durumu tahminleri fırlatmaya 3 gün varken, yer gözlemleri, gemi gözlemleri, yüksek atmosfer gözlemleri, radar ekipman analizleri, uydu görüntüleri ve meteoroloji istasyonları verileri ile başlar. Bu tahminler, hava durumu eğilimlerini ve hava durumunun fırlatma günündeki fırlatmaya olan olası etkileri içerir. Fırlatma öncesi havanın fırlatmaya uygun olup olmadığına dair 7 resmi toplantı gerçekleştirilir.

NASA sürekli hava durumu verilerini toplar ve değerlendirir. Hava kuleleri fırlatma rampasının yaklaşık 45 kilometre batısından itibaren konumlandırılmıştır. Planlanan uçuş yolu boyunca hava durumu verileri toplamak için hava balonları fırlatmandan 5 ve 2 saat önce kullanılır.

Bir uzay aracının fırlatılma aşamasında uçuş bilgisayarları tüm bu kaynaklardan gelen veri yığınlarını değerlendirir. Örneğin rüzgar aniden yön değiştirirse yönlendirme bilgisayarı devreye girerek bu durumu telafi edebilir, ancak rüzgar çok çılgınsa işler kötü gidebilir.

Şimdi sizlerle bu hava koşullarından bazılarının etkisini birlikte inceleyelim.

Düşük ve yüksek sıcaklıklarda uzay araçlarını fırlatmak neden tehlikelidir?

Düşük sıcaklıklarda oluşan büzülme ve yüksek sıcaklıklarda oluşan genleşme, uzay araçlarının bazı parçalarının yapısını bozabilir ve sıvı yakıtlarının hacmini değiştirerek yakıt sistemlerine zarar verebilir. Nitekim 1986 yılında yaşanan Challenger uzay mekiğinin patlamasına sıcaklık ile ilgili bir durum neden olmuştur. Uzay mekiğinin fırlatılmasının gerçekleşeceği günden önceki gece, hava sıcaklığı oldukça düşüktü. Uzay mekiğinin fırlatılması sırasında katı yakıt roketlerinin parçası olan güvenlik contaları soğuk sebebiyle zarar gördüğünden, işlevlerini yerine getiremediler ve uçuşun 73. saniyesinde malesef mekik infilak etti.

Peki rüzgarlı havalarda uzay aracı fırlatılır mı?

Belirlenmiş kriterlerin üstünde hızdaki rüzgarlı havalar uzay aracının performansını olumsuz etkiler ve aracın uçuş rotasından sapmasına neden olabilir. Yağış da uzay araçlarının fırlatılması sırasında tehlike oluşturabilir. Yüksek hıza sahip uzay araçlarına yağmur damlalarının çarpması özellikle de ısı koruma sistemlerine zarar verebilir. Bu nedenle fırlatma ve aynı zamanda iniş sırasında da tüm uçuş rotasının yağış açısıdan temiz olduğundan emin olunmalıdır. Sadece fırlatma rampasının olduğu alanda değil uçuş rotası içinde kalan alanlarda da yağış olması durumunda fırlatma iptal edilir.

Başka bir tehlike ise yıldırım çarpma riskidir. Yakıt içeren uzay araçlarının herhangi bir bölümüne yıldırım çarpması asla istenmez. Şimşek çakması gözlemlendiğinde ya da yıldırım üreten bulutlar uçuş rotasının 20 km çevresinde bulunuyorsa fırlatma gerçekleştirilmez. Bu olay yani uzay aracına yıldırım çarpması 1969 yılında Apollo 12 görevinde yaşanmıştır. Bu görev sırasında uzay aracına bir değil iki yıldırım çarpmıştır. Uzay aracındaki bütün alarm lambaları tehlike işareti vermesine, elektrik sistemleri devre dışı kalmasına, sıcaklık ve basınç sensörlerinin bozulmuş olmasına, otomatik yönetim sisteminin devreden çıkmasına rağmen görev başarı ile tamamlanmıştır.

Gökyüzüne baktığımızda zararsız gibi görünen bulutlar da uzay aracının fırlatılmasını etkileyebilir. Bazı yüksek bulut tipleri su damlaları ve buz kristalleri içerir, bunların uzay aracına çarpması uzay aracına zarar verebilir. Alçak bulutlar ise, çok fazla alan kaplayabilir ve uzay aracının fırlatıldıktan sonra gözlemlenmesini engeller. Ayrıca, şimşek üretme potansiyeli olan bulutların arasından geçilmesi de uzay aracına yıldırım düşmesi riskini arttırır. Genellikle havada yüksek ve alçak bulutlar olduğunda fırlatma yapılmadığını, orta yükseklikte bulutlar olduğunda yapılabildiğini söyleyebiliriz.

Hava koşulları nedeniyle ilk fırlatma denemesinden birkaç gün sonra 30 Mayıs Cumartesi günü fırlatılan roketle birlikte Amerika topraklarından neredeyse on yıl içinde ilk kez astronotlar uzaya gönderilmiş oldu. Tarihi fırlatmadan yaklaşık 19 saat sonra kapsül Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi. Böylece SpaceX, bu başarılı fırlatma ile uzaya ilk defa insanlı uçuş gerçekleştirirken, tarihte ilk kez özel bir şirket te uzaya insan yollamış oldu.

Peki siz uzun eğitim süresi, ciddi karantina süreci ve bu kadar hazırlık sonrasında heyecanla beklediğiniz uçuşu son anda iptal edilen astronotlar Robert Behnken ve Douglas Hurley yerinde olsaydınız ne hissederdiniz?

Leonid Meteor Yağmuru

Leonid Meteor Yağmuru

Güneş sistemimiz gerçekten büyüleyici bir yer! Uzayda dolaşan çok sayıda kaya parçacıkları vardır. Her gün bunlardan yaklaşık 100 tonu Dünya’ya düşer ve atmosferin üst katmanlarında yanarken muhteşem bir ışık gösterisi sergiler.

11.11.2020
Sonbahar Ekinoksu

Sonbahar Ekinoksu

Uzun ve sıcak yaz günlerinin yerini yavaş yavaş kısalan günlere ve sonbaharın serin rüzgarlarına bırakmaya başladığı bugünlerde bizi ilginç bir astronomik olay olan sonbahar ekinoksu karşılayacak...

22.09.2020
Yeni Güneş Çevrimi Başlıyor!

Yeni Güneş Çevrimi Başlıyor!

Önümüzdeki günlerde “Gelecek birkaç gün dijital hayat durabilir” gibi haberlerle karşılaşırsanız şaşırmayın çünkü Güneş çevrimi başlıyor. Bu yazımızda Güneş çevrimini detaylı bir şekilde inceliyoruz.

18.09.2020
Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler?

Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler?

Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler? Uzay ortamı insanlar için tehlikeli midir? Bu yazımızda astronot kıyafetlerini inceledik.

13.09.2020
Mars'ı Ay Büyüklüğünde Görecek miyiz?

Mars'ı Ay Büyüklüğünde Görecek miyiz?

Mars gezegenini gerçekten yerküremizin uydusu Ay kadar büyük görecek miyiz?

21.08.2020
Üste Çık