Sonbahar ekinoksu ayına hoş geldiniz…

Uzun ve sıcak yaz günlerinin yerini yavaş yavaş kısalan günlere ve sonbaharın serin rüzgarlarına bırakmaya başladığı bugünlerde bizi ilginç bir astronomik olay olan sonbahar ekinoksu karşılayacak... 

SONBAHAR EKİNOKSU

Eylül, ilginç doğa olaylarından biri olan sonbahar ekinoksunun gerçekleştiği aydır.

Eski çağlarda insanların gece ve gündüzün dakikalarını hesaplayacak saatleri yoktu, ancak Güneş’in konumunu geometrik olarak ölçebiliyorlardı, nitekim Güneş’in doğuş ve batış noktalarının yılın her günü hafifçe hareket ettiğini gözlemlediler. Güneş’in tam olarak doğudan doğduğu ve tam olarak batıya doğru battığı yılın iki günü ise ekinoksları işaret ediyordu.

Kuzey Yarımkürede 22 Eylül günü yaza veda ederek sonbaharı karşılayacağız. Yılda iki kez gündüz ve gecenin, neredeyse aynı uzunlukta olduğu bir denge durumu oluşur. Bu durumda 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır ve “Ekinoks” olarak adlandırılır. Ekinoks kelimesinin kökeni Latince “Aequinoctium” (aequi- “eşit” ve -noct “gece”) kelimesine dayanır. Mart ve eylül aylarında meydana gelen bu olay Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi devam ederken mevsimlerin değişmesine işaret eder.

Ekinoksun ne olduğunu tam olarak anlayabilmemiz için özellikle Dünya’nın nasıl hareket ettiğini bilmemiz gerekir. Hissetmesek de aslında Dünya’nın iki farklı hareketi vardır. Bu hareketlerden birincisi Dünya’nın Güneş’in etrafındaki bir yıl süren dolanma hareketi, ikincisi ise Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönme hareketidir. Güneş etrafındaki dolanma hareketi devam eden Dünya’nın alt ve üst yarısı farklı yönlere doğru eğilir.

Bu eksen eğikliğinden dolayı güneş ışınlarının Dünya üzerindeki bir noktaya geliş açısı yıl boyunca değişir. Dünya’da farklı mevsimlerin görülmesi de bu durumdan kaynaklanır. Dünya’nın tam ortasından geçtiğini hayal ettiğimiz bu dönme ekseni 23,5 derecelik bir eğime sahiptir. Bu eğim nedeniyle yılın ilk yarısında Dünya’nın yarısı Güneş’e doğru eğilirken, diğer yarısı Güneş’ten uzaklaşır. Bu küçük eğimin büyük etkisiyle Dünya'nın Güneş'e doğru eğilen yarısı daha fazla doğrudan güneş ışığı alır ve böylece yaz mevsimini yaşar. Bu mevsimde günler daha sıcak ve daha uzundur. Dünya'nın Güneş'ten uzaklaşan yarısı ise daha az doğrudan güneş ışığı aldığından kış mevsimini yaşar yani günler daha soğuk ve kısadır. Yaşanan bu döngü sırasında, güneş ışınları Dünya’nın tam ortasında olduğunu düşündüğümüz ekvatora dik şekilde düşer.

Gelecekteki evimiz olarak düşünülen Mars gezegeni de eksen eğikliğine sahiptir. Yaklaşık 25 derecelik eksen eğikliği, Mars yüzeyinde de mevsimsel değişimlerin olduğunun bir habercisidir. (Oraya taşınacak gelecek kuşaklar en azından bu açıdan pek fazla "yabancılık" çekmeyecekler de diyebiliriz.) Dünya’nın kız kardeşi olarak adlandırılan Venüs'te ise durum biraz daha farklıdır. Venüs’ün eksen eğikliği yaklaşık 177 derecedir. Yani Venüs’ün güneyde bulunan kutbuna “Kuzey Kutbu” kuzeyde bulunan kutbuna ise “Güney Kutbu” demek yanlış olmaz.

Ekinoks zamanlarında her şey dengede gibidir. Sıcaklıklar genellikle kışın olduğundan daha sıcak, yazın olduğundan daha soğuk, günler de kışın olduğundan daha uzun, ancak yazın olduğundan daha kısadır.

Dünya’nın hiçbir yarısının Güneş'e eğimli olmadığı bu durum, yani ekinoks, yılda iki kez gerçekleşir. İlki 21 Mart civarında gerçekleşen ilkbahar ekinoksudur. İlkbahar ekinoksu sırasında güneş ışınları Dünya’nın kuzey yarım küresine daha dik gelmeye başlar ve bu durum kuzey yarım kürede yazın, güney yarım kürede ise kışın gelişinin habercisidir. Diğeri ise Dünya’nın yörüngedeki hızı azaldığı için gecikmeyle 23 Eylül’de gerçekleşir. Sonbahar ekinoksunda Dünya’nın kuzey yarım küresi Güneş'ten uzaklaşmaya başlar ve aynı şekilde kuzey yarım kürede kışın, güney yarım kürede ise yazın gelişin habercisidir. 

Eğer Dünya eğik bir eksende dönmeseydi sıcaklıklar ve gece gündüz uzunluğu değişmezdi ve insanlar maalesef mevsimleri yaşayamaz ve bu doğa olaylarına tanık olamazlardı.

Pek çok coğrafi konumda ve tarihi dönemde, ekinoks zamanlarında hasat kutlamaları gözlemlenmiştir. Bu nedenle sonbahar ekinoksuna en yakın dolunay "hasat ayı" habercisidir. Yılın bu zamanında Ay, akşamın erken saatlerinde yükselir ve çiftçilerin akşama kadar çalışmasına izin verir. Farklı kültürlerde sonbahar ekinoksu demek, ürünlerin hasadının neredeyse tamamlandığı, kış için hazırlıkların yapılmaya başlandığı zaman demektir. Günümüzde hala izleri vardır: Bazı ülkelerde yapılan kutlamaların temeli de sonbahar ekinoksuna dayanır. Sonbahar ekinoksunu takiben kuzey yarım kürede günler kısalır ve Aralık kış gündönümüne kadar kısalmaya devam eder.

ASTRONOMİK OLAYDAN FAZLASI

  • Hayvanlar da, sonbahar ekinoksuyla biyolojik değişiklikler yaşarlar. Gün ışığı miktarındaki azalma, Kuzey Yarımküre'deki hayvanların daha fazla yiyecek toplaması, göç etmeye başlaması veya kış uykusuna yatacak bir yer bularak soğuk havaya hazırlanmaya başlaması için bir işarettir.
  • Sonbahar ekinoksunun gelişi, daha uzun gecelerin ve bizi soğuktan koruyacak konforlu sıcaklıkların keyfini çıkaracağımız anlamına gelir. Uzun geceler aynı zamanda Aurora Borealis olarak da bilinen Kuzey Işıklarını gözlemlemek için en iyi zamanlardan biridir.
  • Sonbahar, her ne kadar yaz ile kış arasındaki geçiş mevsimi olsa da sonbaharda en çok fark ettiğimiz şey yapraklardaki ve hasattaki renk değişimidir.
  • Günler kısalmaya başladığında, yaprak döken (yeşil yapraklı) ağaçlar, yaprakların renginden ve fotosentezden sorumlu yeşil pigment olan klorofil üretimini durdurmaları için yapraklarına sinyal göndermeye başlar. Böylece pigment üretimi durur ve olan pigmentlerde şekil değiştirmeye başlar. Bu değişim sırasında yeşil renk yerini turuncu-kahverengi bir renge bırakır. Sıcaklık ve hava koşulları, sonbahar renklerinin yoğunluğunu ve ne kadar süre kalacaklarını etkiler.

Ekinoks günlerinin ilginçliği birçok söylentiyi de beraberinde getirmiştir.

Bu söylentilerden birine göre ekinoks gününde bir yumurtayı düz bir yüzey üzerinde dikey olarak dengelemenin yılın diğer günlerine göre daha kolay olduğudur. Fakat bunun bilimsel bir açıklaması yoktur. Gün içinde aldığımız güneş ışığı miktarının, Dünya'nın çekim kuvveti üzerinde hiçbir gücü veya etkisi yoktur. Eğer bir şeyleri dengelemekte iyiyseniz yılın herhangi bir gününde bir yumurtayı dengeleyebilirsiniz.

Tarih boyunca Dünya’nın dört bir yanındaki kültürler, bu göksel değişimi farklı şekillerde kutladılar.

Peki sizin çevrenizde hazırlıklar var mı?

Mutlu ekinokslar!

Yeni Güneş Çevrimi Başlıyor!

Yeni Güneş Çevrimi Başlıyor!

Önümüzdeki günlerde “Gelecek birkaç gün dijital hayat durabilir” gibi haberlerle karşılaşırsanız şaşırmayın çünkü Güneş çevrimi başlıyor. Bu yazımızda Güneş çevrimini detaylı bir şekilde inceliyoruz.

18.09.2020
Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler?

Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler?

Astronotlar Neden Uzay Giysisi Giyerler? Uzay ortamı insanlar için tehlikeli midir? Bu yazımızda astronot kıyafetlerini inceledik.

13.09.2020
Mars'ı Ay Büyüklüğünde Görecek miyiz?

Mars'ı Ay Büyüklüğünde Görecek miyiz?

Mars gezegenini gerçekten yerküremizin uydusu Ay kadar büyük görecek miyiz?

21.08.2020
Yerçekimsiz Ortam

Yerçekimsiz Ortam

Yerçekimsiz ortam nedir? Dünya üzerinde yerçekimsiz ortam nasıl oluşturulur?

5.08.2020
Uzay Kampı Türkiyeden Pandemi Dönemine Özel Programlar
Üste Çık